του Χάρη Καραμανώλη
Αν κάποιος σας πει ότι ήμασταν πιο ελεύθεροι ως έθνος τον 20ο αιώνα από ότι τον 21ο, πιθανώς να νομίσετε ότι πρόκειται για ανέκδοτο. Φαντάζει αδύνατο να ήταν πιο «ελεύθερος» ο Έλληνας κατά την διάρκεια ενός αιώνα που έλαβαν χώρα δύο παγκόσμιοι πόλεμοι, μία τετραετή κατοχή, σχεδόν μία δεκαετία δικτατορικού καθεστώτος και μερικά χρόνια πολιτικής αστάθειας και εμφυλίων (εγχώριων αν θέλετε) συγκρούσεων. Κι όντως, φαινομενικά ακούγεται αβάσιμος ο χαρακτηρισμός αυτός, αν προβούμε όμως σε μία ουσιαστική σύγκριση των δύο εποχών, θα συμπεράνουμε ότι ενδεχομένως τα φαινόμενα να απατούν!
Ας ξεκινήσουμε πρώτα αναλύοντας τον αιώνα που διανύουμε, τον 21ο αιώνα. Αδιαμφισβήτητο είναι το γεγονός ότι το δημοκρατικό πολίτευμα στην Ελλάδα είχε παγιωθεί πριν το 2000. Ο διαχωρισμός των εξουσιών, η σταθερότητα που σταδιακά συνόδευε την πολιτική σκηνή, η κατοχύρωση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και η ενεργή συμμετοχή των πολιτών στην λήψη αποφάσεων
(δημοψηφίσματα, εκλογές) χάραξαν τον δρόμο προς την ατομική ελευθερία. Το «λαοκεντρικό» αυτό σύστημα φαινόταν ότι απέδιδε καρπούς και συντελούσε στην προάσπιση της αυτονομίας. Το πρόβλημα, ωστόσο, δεν έγκειται στην νοοτροπία του συστήματος αυτού κάθε αυτού αλλά σε αυτήν των πολιτών.
Ενώ στις αρχές της μεταπολίτευσης οι πολίτες αναλάμβαναν τις κοινωνικές τους υποχρεώσεις και συνέβαλλαν στην ομαλή διεξαγωγή του πολιτεύματος, με την πάροδο των χρόνων η διάθεση αυτή άρχισε να φθίνει. Σε μεγάλο βαθμό, ως πολίτες επαναπαυθήκαμε και θεωρήσαμε ότι η δημοκρατία θα μπορούσε να συντηρηθεί από μόνη της, χωρίς τη δική μας αρωγή, κάτι το οποίο είναι άτοπο. Η αδρανοποίηση καθιστά πιο εύκολη την καπήλευση της εξουσίας και τον εκμαυλισμό της πολιτικής,
γεγονός που έπληξε και συνεχίζει να πλήττει σημαντικά την δημοκρατία. Με άλλα λόγια, ο καθένας μας, ζώντας σε μία δική του πλαστή «φούσκα» και έχοντας μία ψευδαίσθηση ελευθερίας, γινόμαστε επιρρεπείς στην χειραγώγηση και την ετεροκατεύθυνση, χάνοντας, ουσιαστικά, την αυτονομία μας.
Βέβαια από αυτό δεν μπορούμε να συνάγουμε απευθείας ότι οι άνθρωποι του 20ού αιώνα ήταν πιο ελεύθεροι, καθώς πρέπει πρώτα να εξετάσουμε τις συνθήκες της εποχής. Όντως οι Έλληνες υπέστησαν κατοχή, δικτατορία και εμφυλίους και προφανώς σε τέτοιες καταστάσεις ο άνθρωπος δεν είναι ελεύθερος και η γνώμη του δεσμεύεται, ενώ ο ίδιος καθίσταται έρμαιο των συνθηκών. Αυτό όμως που χαρακτήριζε τους πολίτες του τότε και αντιτίθεται στα σημερινά δεδομένα είναι η συνειδητοποίηση της έννοιας της ελευθερίας και οι επιθυμία για ανάκτησή της.
Ακολουθώντας αυτό το σκεπτικό, είναι εμφανές πως οι άνθρωποι του προηγούμενου αιώνα ήταν πιο ελεύθεροι από σήμερα, καθώς επιθυμούσαν να είναι ελεύθεροι και δεν καθησυχάζονταν όταν η πολιτική πραγματικότητα έμοιαζε ευνοϊκή. Η αντίσταση στην Ιταλική υποταγή με το «ΟΧΙ» και η αντίσταση που ακολούθησε εναντίον της γερμανικής κατοχής, η εξέγερση του Πολυτεχνείου και όλα τα σημαντικά συμβάντα της εποχής αποτελούν αυταπόδεικτα παραδείγματα της δίψας των πολιτών για αυτονομία.
Επομένως, αντί απλά να εξαίρουμε τον ηρωικό αγώνα των προγόνων μία ημέρα με μεγαλοπρεπείς -μα εθιμοτυπικές κατ́ εμέ- εκδηλώσεις ας προσπαθήσουμε να μιμηθούμε την νοοτροπία τους και ας βρισκόμαστε συνεχώς σε εγρήγορση. Εξάλλου, όπως είπε και η Yoko Ono: «Μία σταγόνα στον ωκεανό κάνει την διαφορά» και η κινητοποίησή μας ως πολιτών είναι η μεγαλύτερη σταγόνα στην ωκεάνια προσπάθεια της υπεράσπισης της προσωπικής και της συλλογικής ελευθερίας.