της Δομινίκης Μουράτη
Ελευθερία. Μια λέξη που συναρπάζει κάθε άνθρωπο εδώ και αιώνες. Από τους ήρωες των Ομηρικών επών μέχρι τους influencers της ψηφιακής εποχής, η έννοια της ελευθερίας, καθώς και η ανάγκη για αυτήν, κατακλύζει τον ανθρώπινο νου. Τι είναι, όμως, η ελευθερία; Τελικά είμαστε ελεύθεροι; Δεν θα ήταν δυνατή η προσέγγιση ετούτων των ερωτημάτων, δίχως την αναδρομή στις
απαρχές τους.
Τα θεμέλια για την ελευθερία έθεσε, ίσως και ακούσια, ο Όμηρος. Στα πασίγνωστα έπη του, παρουσιάζει την ήττα, η οποία συνεπάγεται την υποδούλωση, ως έσχατη κατάληξη που οδηγούσε σε εξαθλίωση του λαού. Σημαντικότερη, όμως, φαίνεται η έμφαση στις ανώτερες δυνάμεις. Μέσω της ύπαρξης της μοίρας, μιας ανεξιχνίαστης δύναμης που ακόμα και οι Θεοί αδυνατούσαν να ελέγξουν, ο ποιητής διδάσκει πως παρά τη σημασία και την ανάγκη για αναζήτηση της ελευθερίας, κάθε άνθρωπος οφείλει να υπακούει σε ορισμένους κανόνες με στόχο της επίτευξη της τάξης και της λογικής λειτουργίας των κοινωνιών.
Παρόλο που η έννοια της εδραιώθηκε στα βάθη των αιώνων, την ελευθερία στερήθηκαν ιστορικά πολλοί κι όχι μόνο σε εποχές πολέμου. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η κλασική Αθηνά, γεγονός οξύμωρο, κρίνοντας από το δημοκρατικό της πολίτευμα. Ως μέτοικος ορίζεται ο ελεύθερος, Έλληνας ή μη, που κατοικεί στην Αθήνα ή την Αττική, του οποίου η ελευθερία είναι τελικά
αμφιλεγόμενη. Είναι δυνατόν να θεωρείται ελεύθερος κάποιος, ενώ είναι υποχρεωμένος να πληρώνει φόρο (μετοίκιο); Κάποιος σε περίπτωση που δεν πληρώσει θα πουληθεί ως δούλος;
Από τη στέρηση της ελευθερίας περάσαμε στην υπερβολή της· με την εξάπλωση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, μια νέα, συχνά αντιφατική εκδοχή της ελευθερίας αποκαλύπτεται, φέρνοντας μαζί της και τις συνέπειές της. Η ελευθερία της έκφρασης και η δυνατότητα του καθενός να είναι ο αυθεντικός του εαυτός είναι φαινομενικά μια θετική αλλαγή. Παρόλα αυτά, συχνή είναι η υπερβολική και ανεύθυνη χρήση της που οδηγεί σε παραπληροφόρηση ή διαδικτυακό εκφοβισμό.
Η ελευθερία αποτελεί θεμελιώδη αξία που προβληματίζει την ανθρωπότητα στο πέρας των αιώνων. Από τον Τρωικό Πόλεμο ως το Instagram, από την έλλειψη ως την κατάχρηση, συμπεραίνουμε πως η ελευθερία δεν βρίσκεται στην απουσία ορίων αλλά στην ικανότητα του ανθρώπου να τα θέτει κρίνοντας με βάση το κοινό καλό.
Πηγές:
Γλαβά, Σ. (2019). Ελευθερία και δουλεία κατά τον Αριστοτέλη: Μία κριτική προσέγγιση, αδημοσίευτη διπλωματική εργασία, Διατμηματικό Πρόγραμμα Τμήμα Φιλοσοφίας, Παιδαγωγικής & Ψυχολογίας, Πανεπιστήμιο
Ιωαννίνων και Τμήμα Φιλοσοφικών και Κοινωνικών Σπουδών, Πανεπιστήμιο Κρήτης. (προσπέλαση 9/11/2025).
Μαστρογιαννόπουλος, Λ. (2007). Η έννοια της Ελευθερίας στην Αρχαία Ελλάδα, αδημοσίευτη διπλωματική εργασία, Τμήμα Νομικής, Α.Π.Θ. Διαθέσιμο στο
https://ikee.lib.auth.gr/record/112439/files/MASTROGIANNOPOULOS.pdf (προσπέλαση 9/11/2025).