του Αναστάση Σωτηράκογλου
Στην εποχή της πληροφορίας και της ενημέρωσης, των κοινωνικών δικτύων και της πολυφωνίας, φαντάζει αδιανόητο να μην μπορούμε να εκφράσουμε ελεύθερα τη γνώμη μας. Σήμερα, ο καθένας μπορεί να γνωστοποιήσει την άποψή του με ένα απλό post, να σχολιάσει ένα γεγονός, να ασκήσει κριτική ακόμα και στην κυβέρνηση… και όλα αυτά χωρίς κανέναν απολύτως φόβο. Ή μήπως όχι; Μήπως τελικά δεν έχουμε αυτή την ελευθερία; Ίσως η λογοκρισία δεν έπαψε ποτέ να υπάρχει.
Με έναν στεγνό ορισμό, η λογοκρισία είναι οποιαδήποτε μορφή περιοριστικής επέμβασης στην πνευματική δράση κάποιου με σκοπό να εμποδιστεί η διάδοση ιδεών ή πληροφοριών που αντιτίθενται στην αρχή της εκάστοτε εξουσίας. Και φυσικό είναι να παίρνει πολλές μορφές. Η πιο γνωστή είναι η πολιτική λογοκρισία, δηλαδή η απαγόρευση οποιασδήποτε κριτικής, άποψης ή ακόμα
και έργου τέχνης, που μεταφέρει μηνύματα κατά του καθεστώτος. Ωστόσο, υπάρχει η ηθική λογοκρισία, δηλαδή αυτή που στοχεύει οτιδήποτε «προσβάλλει» τα ήθη ενός λαού, η αισθητική, την οποία δέχτηκαν διάφορα πρωτοπόρα καλλιτεχνικά ρεύματα ως διαφορετικά και μη αναμενόμενα, ακόμα και η αυτολογοκρισία, η οποία είναι ίσως η πιο απεχθής από όλες, αφού ένας -υποτίθεται-
ελεύθερος άνθρωπος φτάνει στο σημείο να περιορίσει τα λόγια και τις πράξεις του υπό τον φόβο των αναπόφευκτων συνεπειών. Καταστάσεις πραγματικά παράλογες!
Είναι, όμως, στ’ αλήθεια παράλογη η λογοκρισία; Σε ηθικό επίπεδο, ναι, φυσικά και είναι. Η φίμωση των πολιτών, των πολιτικών, των καλλιτεχνών και της κοινωνίας γενικότερα δε συνάδει με την πεποίθηση ότι κάθε άνθρωπος γεννιέται και είναι ελεύθερος. Σε συλλογικό και κοινωνικό, όμως, επίπεδο τα πράγματα είναι διαφορετικά. Πολλοί θα υποστηρίξουν ότι η ελευθερία έκφρασης έχει
ωφελήσει την ανθρωπότητα και είναι αυτή που την έχει οδηγήσει μέχρι εδώ. Ανάμεσά τους και ο Τζον Στιούαρτ Μιλ, ο οποίος πίστευε ότι «μόνο μέσα από την ελεύθερη σύγκρουση των ιδεών γεννιέται η αλήθεια». Από την άλλη πλευρά, όμως, ορισμένοι εκλαμβάνουν τη λογοκρισία ως μέσο προστασίας του δημοκρατικού πολιτεύματος. Για παράδειγμα, ο Πλάτωνας τη θεωρούσε απαραίτητη προκειμένου να προστατευτούν οι πολίτες, και ιδιαίτερα οι νέοι, από επικίνδυνες ιδέες. Το μόνο σίγουρο είναι ότι από την πλευρά του λογοκριτή, είναι απολύτως λογική. Είναι ουσιαστικά ένας μηχανισμός αυτοάμυνας προκειμένου να διατηρήσει ακέραιη την εξουσία του.
Συνεπώς, δεν υπάρχει μία ξεκάθαρη απάντηση για το αν η λογοκρισία είναι παράλογη ή όχι. Εξαρτάται από τις κοινωνικοπολιτικές συνθήκες της κάθε εποχής και την προσωπική κρίση του καθενός. Το σίγουρο είναι ότι αποτελεί ένα άγριο μέσο καταστολής της ελευθερίας της έκφρασης, καθώς και ελέγχου των πολιτών, που μπορεί να λάβει ανεξέλεγκτες διαστάσεις.
Πηγές:
Ι.Μ.Ε. (χ.χ.). Κλασική εποχή, Αισθητικές αντιλήψεις στον Πλάτωνα. Διαθέσιμο στο https://www.ime.gr/chronos/05/gr/culture/1710aesthet_plato.html (προσπέλαση 09/11/2025).
Κίκκη, Ε. (2007). Η Έννοια της Ελευθερίας στους Johnstuart Mill και John Rawls, αδημοσίευτη διπλωματική εργασία, Τμήμα Φιλοσοφίας και Παιδαγωγικής, Α.Π.Θ. Διαθέσιμο στο
https://ikee.lib.auth.gr/record/113131/files/1.pdf (προσπέλαση 09/11/2025).
Πετσίνη, Π. & Χριστόπουλος, Δ. (Επιμ.). (2016). Η λογοκρισία στην Ελλάδα. Αθήνα: Ίδρυμα Ρόζα Λούξεμπουργκ. Διαθέσιμο στο https://www.ime.gr/chronos/05/gr/culture/1710aesthet_plato.html (προσπέλαση 09/11/2025).