της Μαρίας Μυλωνά
Η τέχνη, όπου κι αν βρεθεί, βρίσκεται πάντα ανάμεσα στη συμμόρφωση και την εξέγερση. Στις δικτατορίες του 20ού αιώνα, η σύγκρουση αυτή πήρε δραματικές διαστάσεις. Στην Σοβιετική Ένωση, ο «σοσιαλιστικός ρεαλισμός» επιβλήθηκε ως η μοναδική αποδεκτή μορφή τέχνης. Οι καλλιτέχνες έπρεπε να εξυμνούν το κράτος, ενώ κάθε πειραματισμός θεωρούνταν προδοσία. Η τέχνη μετατράπηκε σε εργαλείο προπαγάνδας, χάνοντας τον πνευματικό της αυθορμητισμό.
Στη ναζιστική Γερμανία, το καθεστώς στιγματίζει τη μοντέρνα τέχνη ως Entartete Kunst («εκφυλισμένη τέχνη»). Οι πίνακες του Πάουλ Κλέε και του Βασίλι Καντίνσκι απαγορεύονται ή καταστρέφονται. Η επιβολή της “καθαρής” αισθητικής αποκαλύπτει την ανάγκη του ολοκληρωτισμού να ελέγχει όχι μόνο τα σώματα, αλλά και τη φαντασία.
Από την άλλη πλευρά, στη Χιλή, ο Βίκτορ Χάρα χρησιμοποίησε τη μουσική ως καθαρή πράξη αντίστασης. Με τη φωνή του τραγουδούσε για τον λαό, μέχρι τη δολοφονία του. Η τέχνη του μετατράπηκε σε σύμβολο ελπίδας, αποδεικνύοντας ότι ο ήχος και ο λόγος μπορούν να είναι πιο ισχυρά από τη βία.