των Μελίνας Οικονόμου και Ξανθούλας Πέτρογλου
“Τὸ εὔδαιμον τὸ ἐλεύθερον, τὸ δ ̓ ἐλεύθερον τὸ εὔψυχον.”
-Θουκυδίδης
Από την αρχαιότητα, η ψυχική ανθεκτικότητα, η ελευθερία και η ευδαιμονία αποτελούν στοιχεία του αξιακού συστήματος των ανθρώπων. Αλληλεξαρτώμενες μεταξύ τους έννοιες, που για να μπορούν να «επικοινωνούν» – με προϋπόθεση όλες ένα μη υποδουλωμένο, αλλά αποδεσμευμένο πνεύμα – χρειάζεται η παρέμβαση εξίσου πολύχρονων συνδετικών κρίκων, όπως η μουσική: η παγκόσμια γλώσσα του ανθρώπινου είδους, σύμφωνα με τον Χανς Κρίστιαν Άντερσεν.
Χαρακτηριστικές περίοδοι που αναδεικνύουν την παραπάνω σύνδεση είναι εκείνες κατά τις οποίες η ελευθερία απειλείται από πολέμους ή χειραγώγηση της βούλησης του ατόμου. Τότε, η μουσική λειτουργεί ως μέσο υπεράσπισής της. Αντιπροσωπευτικό παράδειγμα της πρώτης περίπτωσης αποτελεί ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος, που επηρέασε διεθνώς τη μουσική, με αντιστασιακά τραγούδια να ηχούν παντού, όπως το «Warszawiaka» στην Πολωνία, το «Le chant des Partisans» στην Γαλλία, το «We’ll meet again» στις ΗΠΑ, το «Bella Ciao» στην Ιταλία και το «Παιδιά, της Ελλάδας παιδιά» στην χώρα μας, εκτελεσμένο από τη Σοφία Βέμπο. Αντίθετα, σε περιόδους ειρήνης, τον 19ο αιώνα, η δουλεία των Αφρικανών καταπατούσε ολοκληρωτικά το ανθρώπινο δικαίωμα στην ελευθερία, το οποίο δεν το απολάμβαναν, λόγω ρατσιστικών αντιλήψεων.
Δημιουργούνται, λοιπόν, τραγούδια τόσο για παρακίνηση σε επανάσταση, όπως το «Redemption Song» του Bob Marley, όσο και κομμάτια που αποσκοπούν στην απόδοση της βαρβαρότητας της κατάστασης για ευαισθητοποίηση του πληθυσμού, όπως το «Strange Fruit» της Billie Holiday:
Southern trees bear a strange fruit
Blood on the leaves and blood at the root
Black bodies swingin’ in the Southern breeze
Strange fruit hangin’ from the poplar trees
Η καταπίεση κοινωνικών ομάδων υπήρξε πολυμορφική και αδιάκοπη, με αποτέλεσμα η μουσική να λειτουργεί ως ασπίδα, αλλά και δόρυ για πολλούς, όπως και τις γυναίκες. Αντιμέτωπες με τον σεξισμό και την υπονόμευση τους στο «αδύναμο φύλλο», εναντιώνονται στον πατριαρχικό ζυγό μέσο του τραγουδιού. Διαχρονική είναι η διαμαρτυρία, μέσω της μουσικής, για το γυναικείο κίνημα, με τραγούδια από την δεκαετία του 1960, όπως το «You don’t own me» της Lesley Gore, ως και της δεκαετία του 2020 με κομμάτια όπως το «Labour» της Paris Paloma. Ιδιαίτερα τον 20ο αιώνα, τέτοια μουσικά κομμάτια χαρακτηρίζονται μέχρι και ριζοσπαστικά, ιδιαίτερα όταν καταγγέλλουν, ταυτόχρονα, και άλλες διακρίσεις, όπως το «Respect» της Aretha Franklin που μιλάει για την ακόμη σκληρότερη αντιμετώπιση προς τις γυναίκες αφρικανικής καταγωγής και το «Think» που κυκλοφορεί μαζί με τους The Blue Brothers το 1968, θίγοντας τις δομικές ανισότητες στην κουλτούρα της Αμερικής.
Τελικά όμως δεν ήταν μόνο στην Αμερική που υπήρξε πολιτική κρίση που καλούσε τον λαό σε άμυνα και αγώνα για το δικαίωμα του στην ελευθερία. Την ίδια δεκαετία και η Ελλάδα βρέθηκε αντιμέτωπη με δικτατορικά καθεστώτα. Στα χρόνια της χούντας, που ο φόβος κατέκλυζε το κράτος, οι Έλληνες που αρνούνταν να συμμορφωθούν με το καθεστώς, βρίσκουν παρηγοριά σε ακούσματα της εποχής. Παραδείγματα, που συνδέθηκαν με την εποχή, αποτελούν ο «Ζορμπάς» του Μίκη Θεοδωράκη και το «Άξιον εστί», μνημειώδη συνεργασία του με τον Ελύτη. Παράλληλα, κομμάτια όπως το «Η αρχή του τέλους» του Διονύση Σαββόπουλου και το «Πήρα τον δρόμο τον παλιό» του Χιώτη αποτελούν χαρακτηριστικά θύματα της λογοκρισίας. Πιο συγκεκριμένα, το «Πήρα τον δρόμο τον παλιό» δημιουργήθηκε στην αρχή της περιόδου της χούντας και η λογοκρισία υπήρξε πολύ αυστηρή. Θεωρήθηκε πως κρύβει απελευθερωτικές έννοιες, αναφερόμενο στην επιστροφή σε μια καλή παλιά εποχή χωρίς τους συνταγματάρχες στην εξουσία. Ποσώς δεν έλειψε, φυσικά, η δημιουργία ενθαρρυντικών ασμάτων από τους ίδιους τους πολιτικούς εξόριστους της εποχής και η εκτέλεση
τους από τους ίδιους για ενίσχυση της ψυχικής τους ανθεκτικότητας.
H ελευθερία, ωστόσο, δεν καθορίζεται μόνο από εξωτερικούς παράγοντες, αλλά, κυρίως, από το ίδιο το άτομο. Ζωντανό παράδειγμα αποτελεί ο Αίσωπος, που παρά τη σωματική του υποδούλωση, δεν πτοήθηκε, αλλά διέπρεψε και έμεινε στην ιστορία, χάρη στην ευφυΐα του και το αντικομφορμιστικό του πνεύμα. Επομένως, σύμφωνα και με τον Longfellow: «Nothing can bring you peace but yourself». Κινήματα με σκοπό την εξάλειψη προκαταλήψεων και κοινωνικών συμβάσεων ξέσπασαν μεταξύ 19ου και 20ου αιώνα, με την υποστήριξη μουσικών κυκλοφοριών, όπως το «I’m still standing» του Elton John και το «I Want To Break Free» των Queen, στο μουσικό βίντεο του οποίου τα μέλη του συγκροτήματος παριστάνουν γυναικείους χαρακτήρες γνωστής βρετανικής σαπουνόπερας, εκδηλώνοντας την καθημερινή πίεση που δέχονται από δυσάρεστες συναναστροφές και σχέσεις. Παριστάνει, με άλλα λόγια, το γυναικείο κίνημα από την πλευρά των ανδρών.
Στη μουσική η ελευθερία παρουσιάζεται ως ύψιστο αγαθό. Δεν αφορά, όμως, μια συμπαγή και μονοδιάστατη έννοια, αλλά έναν συνδυασμό αρετών, περιλαμβάνοντας εσωτερική γαλήνη, σωματική ανεξαρτησία και αποδέσμευση από προκαταλήψεις και κοινωνικούς μύθους. Ανταποκρίνεται, ωστόσο, η εικόνα αυτή στη σύγχρονη πραγματικότητα ή είναι η ελευθερία μια ψευδαίσθηση;
Πηγές
Longfellow, H. W. (1835). Outre-mer: a pilgrimage beyond the sea, New York: Harper & Brothers.
Θουκυδίδου, Ιστορίαι, Πύλη για την Ελληνική Γλώσσα.