της Ηλιάνας Γκιλή
Στις 22 Ιουνίου 1973, λίγα μόνο μέτρα μακριά από το Πολυτεχνείο, ο θίασος Καρέζη-Καζάκου ανεβάζει το έργο «Το μεγάλο μας τσίρκο», ένα έργο τεράστιας επιτυχίας το οποίο θα παραμείνει διαχρονικό, αφήνοντας το δικό του στίγμα στην ιστορία. Με μουσική γραμμένη από τον Σταύρο Ξαρχάκο και ερμηνεία επί σκηνής από τον Νίκο Ξυλούρη, η παράσταση είχε βαθιά αλληγορικό χαρακτήρα μέσω του οποίου έγινε δυνατό να αποφευχθεί η ολική λογοκρισία του σεναρίου. Φυσικά, η παράσταση ανέβαινε με παρουσία στρατιωτικών μονάδων, που φρόντιζαν να μεταφέρουν στα ανώτερα μέλη αναφορές με τις ατάκες οι οποίες προκαλούσαν γέλιο στο κοινό, ώστε την επόμενη μέρα να κληθούν οι ηθοποιοί στην ασφάλεια.
Ο Κώστας Καζάκος σε συνέντευξή του το 2018, ανέφερε πως η επιτροπή επέτρεψε την προβολή του έργου καθώς στην γενική πρόβα μπροστά τους έπαιξαν το έργο «χωρίς συναίσθημα […], έδωσαν την άδεια αλλά έφυγαν απογοητευμένοι», ενώ η Τζένη Καρέζη ότι «Έπρεπε να είναι κάτι σαν λαϊκό πανηγύρι, να κλείνει μέσα του πολλή ρωμιοσύνη… και μέσα από τη σάτιρα, τον αυτοσαρκασμό, το γέλιο και το δάκρυ, να μιλήσουμε για τους καημούς και τα όνειρα της φυλής μας, για προδομένους αγώνες, για προδομένες ελπίδες… και πάνω απ’ όλα για ομορφιά. Για την ομορφιά αυτού του λαού, που δεν παύει ποτέ να αγωνίζεται, να προδίδεται, να πιστεύει και να συνεχίζει τον αγώνα του, διατηρώντας τις ρίζες του αναλλοίωτες αιώνες τώρα».
Η ανάγνωση του έργου μου δημιούργησε την αυτονόητη ανάγκη να ακούσω και τα μουσικά έργα, που δεν συνόδευαν απλά το έργο, αλλά ήταν δομικοί του λίθοι. Στην συλλογή κασετών των παππούδων μου, κατάφερα να βρω μια αυθεντική κασέτα στην οποία αναγράφεται ημερομηνία έκδοσης 1974! Οι ίδιοι μου μίλησαν για τα τραγούδια αυτά, λέγοντάς μου πως το βρίσκουν αδύνατο να
τα ακούσουν μέχρι και σήμερα χωρίς να ανατριχιάσουν. Πράγματι ένιωσα και εγώ η ίδια, ανεξήγητα, το ελεύθερο πνεύμα των ηθοποιών να αφηγείται την καταπίεση ενός ολόκληρου λαού μέσα από λόγια και ενορχηστρώσεις που φάνηκαν να μην γράφτηκαν ποτέ σε χαρτί αλλά στις ελεύθερες καλλιτεχνικές ψυχές των συμμετεχόντων.
Ο αλληγορικός χαρακτήρας του έργου, σε αντίθεση με τις επιθυμίες των λογοκριτών του, όχι μόνο δεν αλλοίωσε την αξία του ίδιου, αλλά έγινε σύμβολο αγώνα κατά του καθεστώτος. Καρέζη και Καζάκος θα φυλακιστούν λίγο πριν την εξέγερση του Πολυτεχνείου, ενώ με την αποφυλάκισή τους θα παρουσιάσουν ξανά, ακάθεκτοι, το έργο τους. Ένα έργο που αναπνέει αντί οξυγόνου, ελευθερία, που ξεδιψούσε το κοινό του από το ασφυκτικό βάρος της εποχής. Το σύνθημα «Ψωμί, Παιδεία, Ελευθερία» θα ακουστεί πρώτη φορά στην παράσταση, πριν γίνει σύνθημα χιλιάδων νέων, καθιστώντας την παράσταση καρπό της έμφυτης επιθυμίας και ανάγκης του ανθρώπου για μια ζωή ελεύθερη, είτε η ελευθερία αυτή αφορά την έκφραση, τον λόγο, έναν λαό, έναν άνθρωπο, τον καθημερινό τρόπο ζωής ακόμα και την ίδια την τέχνη. Η ελευθερία της ψυχής και του πνεύματος αυτών των καλλιτεχνών, έλαμψε μέσα από την ανάγκη τους να αποκοπούν έστω και για λίγες ώρες, από την καταπίεση και τη λογοκρισία του καθεστώτος. Έτσι, αφού το θέατρο «γίνεται από ζωντανό άνθρωπο σε ζωντανούς ανθρώπους», η ελευθερία και ο αγώνας για αυτή ανέδειξε την αναλλοίωτη σημασία και αξία της για την ανθρώπινη ψυχή.
Απόσπασμα από το τέλος του έργου:
ΡΩΜΙΟΣ: Καταπιαστήκαμε με κάτι δύσκολο. Καλέσαμε την τρέλα για βοηθό αλλιώς δεν τα βγάζαμε πέρα. Tρέμαμε μ’ αυτό που αγγίζαμε και τρέμουμε ακόμα. Όμως αυτό που θέλαμε ήταν να ‘ρθείτε στην παράστασή μας και να μη φύγετε αδιάφοροι. Να βρείτε ψεγάδια να μας κρίνετε αλλά να μη φύγετε αδιάφοροι. Κι αν σας κακοκαρδίσαμε ή αν σας κάναμε να γελάσετε με πράγματα που δεν
έπρεπε, είναι γιατί διαλέξαμε το φαρδύ το δρόμο. Εκεί που η ζωή είναι χύμα. Το αστείο, το σοβαρό, τα όσια και τα ιερά, ο άγιος και ο θεομπαίχτης.